Zoeken
Onderliggende pagina's
 

12. Beknopte geschiedenis van Zuidhorn

Geschiedenis van Zuidhorn

Zuidhorn en het noordelijker gelegen Noordhorn zijn ontstaan in een gebied waar de zee vroeger af en toe over het land kwam en vruchtbaar slib afzette. De kern van beide dorpen ligt op een tot 5 meter hoge zandkeileemrug van ongeveer 5 kilometer bij 1 kilometer uit de voorlaatste ijstijd (ca. 200.000 v.Chr.) die in Zuidhorn de naam De Gast draagt (van -geest, sinds de jaren 1990 beschermd dorpsgezicht) en die het leven hier mogelijk maakte als bescherming tegen overstromingen.

De toevoeging –horn betekent hier “hoek” (van de rug). Uit opgravingen blijkt dat de eerste bewoning plaatsvond in desteentijd. In 1338 wordt er gesproken van ‘Horum’. Zuidhorn wordt in 1392 voor het eerst genoemd in verschillende oorkonden in de varianten ‘Zuethorm’, ‘Zuedhorm’, ‘Suthorum’ en ‘Suthuru’.De namen ‘Zuithoren en Noirthoren’ komen voor het eerst gezamenlijk voor in een document uit 1398. Lange tijd was Noordhorn de grootste kern. Tegenwoordig worden Noord- en Zuidhorn gescheiden door het Van Starkenborghkanaal.

.

“Faansche Gruwelen” van 1731

In 1731 vond in Zuidhorn een grote publiekelijke executie plaats van 22 mannen die zich zouden hebben bezondigd aan de ‘goddeloze praktijk’ van de ‘sodomie/crimen nefandum’ (homoseksuele activiteiten).

Deze executie was onderdeel van een landelijke actiecampagne tegen ‘ketterijen’ en de heksenjacht op ‘sodomieten’ was ontstaan door het politieke manifest Helsche Boosheyt of grouwelycke sonde van Sodomie van predikant Bijler uit Niekerk, die vond dat dergelijke zonden moesten worden bestraft volgens de wetten van Mozes uit het Bijbelse Oude Testament. De jacht op ‘zondaars’ werd daarop geopend door grietmanRudolf de Mepsche die het bestuur vormde op het Huis Bijma inFaan, die zich had laten overtuigen. Door grootschalige marteling van arrestanten (pijnbank, beenijzers en voetijzers) werden nieuwe namen verkregen. Vooral Mepsche, die in de jaren ervoor was gemarginaliseerd bij het verkrijgen van bestuurlijke posten, greep de kans aan om politieke tegenstanders op te laten pakken.

Grote aantallen mensen uit Noordhorn en Zuidhorn werden aangeklaagd en gemarteld. Sommige hooggeplaatsten vluchtten naar Groningen, maar ook daar werden sommigen opgepakt en gemarteld. Twee personen werden doodgemarteld. Uiteindelijk werden 22 galgen opgericht aan de Westergast in Zuidhorn en op 24 september1731 werden de veroordeeldengewurgd (sommigen na eerst in het gezicht te zijn geblakerd) en vervolgens verbrand op brandstapels. Deze rechtsgang, waartegen geen enkele inspraak mogelijk was, vormde een zwarte dag in de geschiedenis. Nadien werden de regels voor grietmannen aangescherpt, zodat beroep tegen de uitspraken van grietmannen mogelijk werd. Mepsche werd vervolgd, maar nooit veroordeeld. Zijn pogingen om bezittingen van een aantal welgestelde veroordeelden te verkrijgen (vooral van zijn tegenstander jonker Clant uit Zuidhorn) maakten hem tot een van de meest gehate personen onder de bevolking en andere bestuurders. Hij stierf uiteindelijk met vele schulden.

Borgen

Het dorp werd geleidelijk aan een vestigingsplaats voor rentenierende welgestelde boeren. Zo werden in en rond de plaats 3borgen gebouwd; de Jellemaborg, Klinkemaborg en Hanckemaborg. De laatste borg die werd afgebroken was de Hanckemaborg rond 1878. Van deze borg is alleen het schathuis overgebleven, wat in 1965 werd herbouwd. De omtrekken van de borg zijn in 1993 aangegeven in de omgeving door de Historische Kring Zuidhorn. Deze borg heeft lange tijd het gezicht van het dorp bepaald en het wapen van de familie Hanckema was tot de gemeentelijke herindeling van 1990 ook het wapen van het dorp en gemeente. Deze familie wordt namelijk verantwoordelijk gehouden voor de stichting van het dorp.

 Uitbreidingen

Fase 1 van de Oostergast in aanbouw (2010)

Zuidhorn moet in de visie van de provincie Groningen in de 21e eeuw nog fors uitbreiden, onder andere door middel van de nieuwe wijk Oostergast. Onderdeel van die plannen is de verlegging van de Friesestraatweg. Het nieuwe tracé van deze geplande weg heeft bij de inwoners van Noordhorn tot grote interne verdeeldheid en protesten geleid. De vernieuwing van de brug over het Van Starkenborghkanaal vormt sinds 1975 onderwerp van de plannen. Volgens de huidige plannen zal in de toekomst een rotonde worden aangelegd nabij het industrieterrein van Noordhorn vanwaar een weg onder dat dorp door naar een nieuw te bouwen hoge brug over het kanaal zal moeten leiden die aansluit op de Oostergast. De oude brug zal vervangen worden door een ophaalbrug en de spoorbrug uit de jaren 1930 (Groningen-Leeuwarden) zal in een later stadium worden vervangen door een exemplaar met twee sporen.

Geboren

Literatuur

  • Attema, L. (2007), Over straatnamen in Briltil, Noordhorn, Zuidhorn. Leek: Bronsema-Bosman. 79 p.
  • Feldbrugge, J.B.T. & P.Th.F.M. Boekholt (1986), Geschiedenis van Zuidhorn : Zuidhorn, Noordhorn, Briltil. Bedum: Profiel. 319 p.
  • Hofman, J., A.W. Teelken, A. Beuse & H. Boels (2009), Boerderijen in en om Noordhorn, Zuidhorn en Briltil. Bedum: Profiel. 464 p.
  • Teelken, A.W. (1992), Zuidhorn : vroeger en nu. Bedum: Profiel. 112 p.
  • Veldman, H. (2000), De kerk in het midden : kerkgeschiedenis van Zuidhorn. Zuidhorn: Veldman. 144 p.
  • Veldman, H. & J.C.T. lles (2010), Van bezetting tot bevrijding : Zuidhorn 1940-1945. Bedum: Profiel. 208 p.
  • Wit, J. de (1983), Gisteren voor de lens : historisch fotoboek gemeente Zuidhorn. Bedum: Profiel. 167 p.
  • Wit, J. (1988), Herinneringen aan Zuidhorn. Zuidhorn: Historische Kring Zuidhorn. 96 p.
  • Vleer, W.T. (1972), “Sterf sodomieten!” : Rudolf de Mepsche, de homofielenvervolging, het Faanse zedenproces en de massamoord te Zuidhorn. Norg: Veja. 172 p.